Gdy myślimy o Włoszech, błyskawicznie pojawiają się nam w głowach hasła, które nierozerwalnie związane są ze sztuką. Mówimy bowiem o włoskiej sztuce kulinarnej, sztuce projektowania mody, samochodów, budynków, wnętrz, biżuterii. Przez stulecia piękno i kunszt włoskiego rzemiosła zwracały uwagę najbogatszych dworów Europy. Włoskie malarstwo, rzeźba, architektura, grafika, czy też meble, były częstym elementem wystroju pałaców oraz domów znanych rodów (Pałac Fontainebleau, barokowy Rastatt, Hampton Court, czy Pałac Achillion zbudowany przez włoskiego architekta Rafaela Carita dla cesarzowej Austrii Elżbiety, znanej jako Sissi, żony Franciszka Józefa). Włoskie rzemiosło artystyczne było dostępne jedynie niewielkiej grupie uprzywilejowanych i zamożnych. Z biegiem lat jednak przedostało się do przestrzeni prywatnych szerokiego kręgu odbiorców. Stało się tańsze, dostępniejsze. Wkroczyło też do miejsc publicznych: bibliotek, restauracji, sklepów i biur.

Centrum Nardini, Bassano del Grappa proj.: Massimiliano and Doriana Fuksas, fot.: Maurizio Marcato

Co sprawia, że włoskie projekty są tak unikatowe? Dlaczego to właśnie ten kraj przez stulecia narzucał kryteria wystroju, ubioru, budowania? Przede wszystkim trzeba podkreślić, że Włosi posiadają umiejętność przemiany nawet zwyczajnych przedmiotów w dzieła sztuki (lampy z firmy La Murina, korkociąg Alessandra Mendini, czy shaker do koktajli autorstwa Munari). Ponadto ich realizacje pozostają długo aktualne, a co więcej – są praktyczne i eleganckie. Większość uznanych architektów włoskich ma podwójne wykształcenie, zarówno z zakresu architektury, jak i wzornictwa przemysłowego (Carlo Donati, Gaetano Pesce, Massimiliano Fuksas). Co za tym idzie, pojedynczy artysta jest w stanie zająć się niemalże całym projektem, który dzięki temu zyskuje na spójności. Warto dodać, że sam akt twórczy jest jednym z najistotniejszych aspektów pracy włoskich projektantów. Artyzm i kreatywność stoją ponad marketingiem. Jednakże nie jest to sama „sztuka dla sztuki”. W jednym z wywiadów Antonio Citterio (architekt, projektant) powiedział, że „włoski design, to design dla ludzi”. Ma być funkcjonalny, wygodny i z klasą. Codziennie każdy z nas styka się z przeróżnymi przedmiotami. O ile ciekawsze są nasze doznania i atrakcyjniejsza przestrzeń, jeśli są to rzeczy o interesującym designie, a zwłaszcza, gdy  do tego odpowiadają na indywidualne potrzeby i oczekiwania (stół Carlo Mollino, krzesło Sawaya&Moroni). Produkt, który jest stworzony, by pojawić się w czasopiśmie, a następnie zniknąć w tonach makulatury, nie ma znaczenia.





Współczesne włoskie budynki biurowe wyróżniają się niekonwencjonalną formą, oryginalnym układem przestrzennym, zastosowaniem nowych technologii i materiałów. Wnętrza zaś charakteryzuje pomysł, dobre wykonanie oraz użyteczność.







Mediolan to zarówno stolica Włoch w sensie politycznym, jak i artystycznym. Miasto przechodzi teraz metamorfozę za sprawą nowego projektu urbanistycznego, realizowanego nie tylko w kontekście poprawy warunków pracy, transportu i mieszkania, lecz również Światowej Wystawy Expo zaplanowanej na rok 2015 (projekt generalny autorstwa 5+1AA Practice). Z tego powodu na terenie metropolii powstają liczne nowe budynki, centra i parki. Ideą jest wypełnienie Mediolanu architekturą zgodną z zasadami zrównoważonego rozwoju, stworzenie przestrzeni przyjaznej i wygodnej oraz nacisk na powiększenie terenów zielonych. Miejsce zamieszkania i życia człowieka ma być otoczone przyrodą. Stąd też pojawiła się propozycja przekształcenia starej, industrialnej dzielnicy  „Falck Factory” (Sesto San Giovanii), znajdującej się w północnej części miasta. Za projekt odpowiedzialny jest światowej sławy włoski architekt, zdobywca Nagrody Pritzkera – Renzo Piano. Z symbolu klasy pracującej zamierza on zrobić ogromny park, połączony z budynkami mieszkalnymi, centrami badawczymi, hotelem oraz biurami. Niektóre fabryki pozostaną zachowane jako symbol włoskiej epoki industrialnej. Najprawdopodobniej znajdzie się tam także siedziba stacji telewizyjnej Rai i Sky. Nowe Centrum Biznesu będzie też zbudowane na terenie Expo  (FGS Goring and Straja Architects). Architekci planują wykonanie „inteligentnego" budynku z wewnętrznym ogrodem. Ma to być malowniczy obiekt, składający się z dwóch brył połączonych mostkami. Kolejnym ogromnym przedsięwzięciem jest Citylife Project – realizowany w obszarze dawnych pawilonów wystawowych, w centrum Mediolanu. Biorą w nim udział najsłynniejsi architekci z całego świata, jak np. Zaha Hadid, Arata Isozaki, Daniel Libeskind, czy Pier Paolo Maggiara. Planuje się wzniesienie w tym miejscu trzech wież otoczonych zielenią i zespołem różnorodnych obiektów, w tym Muzeum Sztuki Współczesnej. Budynek Office autorstwa Isozaki ma być najwyższym w mieście – 220 m wysokości (www.city-life.it).



W kontekście architektury Mediolanu warto przedstawić projekt biura w obszarze „Milan Trade Fair”, wykonany przez Luca Galofaro ze studia IaN+. Ma on na celu wizualne odniesienie się do pawilonów Fuksasa oraz budynków Dominiqua Perrault, tworząc tym samym horyzontalno-wertykalne napięcie. Chodzi o nawiązanie bezpośredniego dialogu z otoczeniem oraz wpisanie obiektu w koncepcję “architektonicznego parku”. Idea bryły ma swój początek bardziej w analizie przestrzeni, niż konkretnej formy. Wybór budynku wysokościowego jest zaś rezultatem analizy kontekstu. Dwie wieże stanowią punkt odniesienia w stosunku do hotelu Perrault. Dzięki temu obiekt integruje się z całym kompleksem zarówno funkcjonalnie, jak i formalnie. Jest to dynamiczna propozycja, w której geometria, gra przestrzeni, wysokości i zieleń, bardzo dobrze oddają charakter miejsca, będąc przykładem nowoczesnej architektury Mediolanu na miarę XXI wieku.


Biuro MCA – Mario Cucinella Architects projektuje architekturę, wykorzystując innowacyjne technologie, ale też zwracając uwagę na aspekt ekologiczny i społeczny, wpisuje się w nurt architektury zrównoważonego rozwoju. Mario Cucinella i Elizabeth Francis są zarówno architektami, jak i projektantami. Zajmują się różnorodnymi projektami – od pojedynczych budynków i założeń urbanistycznych, po codzienne produkty użytkowe. Ważną kategorią są dla nich również biura. Nowa siedziba Władz Miejskich w Bolonii (2003-2008) usytuowana jest w pobliżu dworca kolejowego, na miejscu starej hali targowej. Projekt ożywi okolicę, nadając jej nowego wyrazu. Założeniem architektów było rozbicie bryły budynku na trzy bloki, o odmiennej wysokości  i różnym przeznaczeniu, działalności. Łączy je ażurowe przykrycie o dynamicznej, giętej formie, przypominającej origami, które chroni przed promieniami słonecznymi i nadaje całości koherencji. W przeszklonych elewacjach odbijają się chmury i zieleń, dzięki czemu obiekt nawiązuje bezpośredni dialog z otoczeniem. Ciekawą propozycją jest również Główna siedziba FOCCHI w Rimini (2002-2006), będąca dobudówką do istniejących biur. Transparentna, prosta bryła, nakryta jest ażurowym zadaszeniem o zygzakowatej formie, który stanowi dominantę obiektu. Zgodnie z zasadami architektury zrównoważonego rozwoju, wszystkie elewacje reagują na stopień naświetlenia i temperaturę. Celem jest jak najlepsze wykorzystanie naturalnych zasobów energii. Budynek jest również wyposażony w inteligentny system wentylacji okiennej. Wnętrza są przestronne i w całości oświetlone. Rozciąga się z nich widok na specjalnie zaprojektowany wokół krajobraz i ogród. Zieleń podkreśla walory obiektu, ale też tworzy naturalną granicę oddzielającą go od parkingu. W Rimini znajduje się także inny projekt biura MCA – Ex Ducati. Obiekt zbudowany jest na planie litery „L”. Wejście u zbiegu dwóch skrzydeł, podkreślone jest poprzez głęboką szczelinę o gładkich ścianach, dzielącą wizualnie bryłę na dwie części. Parter jest przeszklony, co nadaje lekkości bryle i wizualnie wynosi ją w górę. Elewację od strony ulicy, od pierwszego piętra pokrywa zielona żywa ściana, która współgra z szarym odcieniem budynku i sprawia wrażenie wiszących ogrodów.  Z drugiej strony budynku znajduje się ogród, na który wychodzą balkony biur. Biura Ex Ducati to architektura, która zwraca uwagę przechodniów, zmienia panoramę dzielnicy i tworzy wygodne, nowoczesne przestrzenie pracy.


Włochy są prężnie rozwijającym się krajem. Ilość nowych projektów urbanistyczno-architektonicznych jest ogromna. Centra Biznesowe powstają głównie w Mediolanie i Rzymie. Można jednak zaobserwować trend wznoszenia nowoczesnych obiektów biurowych również w mniejszych miastach (np. Lowara Offices w Montecchio, projektu Renzo Piano). Celem architektów jest nie tylko stworzenie budynków interesujących wizualnie, ale również energooszczędnych. Dodatkowo  coraz częściej wokół obiektów pojawiają się specjalnie zaprojektowane tereny zielone. Przyroda jest także  elementem występującym we wnętrzach przestrzeni biurowych. Włochom zależy bowiem na tym, aby biura były jak najbardziej przyjazne i odpowiadały elastycznemu oraz dynamicznemu środowisku pracy.



Jednym z najsłynniejszych włoskich designerów i architektów jest Massimiliano Fuksas. Jego biura znajdują się w Rzymie, Paryżu oraz w Wiedniu. W 2000 roku był dyrektorem Biennale w Wenecji. Dorobek twórczy Fuksasa jest ogromny:  od domów, szkół, poprzez galerie sztuki, centra handlowe (Salzburg), sportowe (Paryż), biurowce, po lotniska (Shenzhen Bao'an Airport), wieże (Armani Ginza Tower w Tokio) i ostatnio niezwykle popularny Zenith Music Hall (Sala koncertowa) w Strasburgu. Jego projekty cechują: innowacja, dynamika i nowoczesność. Często plastyczne i futurystyczne bryły, mieszczą w sobie proste i funkcjonalne wnętrza.


Centrum Biznesowe “DE CECCO” w Pescara we Włoszech to dynamiczny obiekt składający się z dwóch, prostych brył: niskiej, na planie kwadratu o wyraźnych podziałach poziomych i przeszklonych elewacjach, oraz umieszczonej na nim – cylindrycznej, której elewacja składa się z czterech pasm gęstej siatki skosów. Obie bryły wyraźnie ze sobą kontrastują. Ciekawym rozwiązaniem jest wykonanie okrągłych otworów w powierzchni dzielącej każdą kondygnację, co zapewnia dobrą iluminację wnętrza i daje zaskakujące efekty gry świateł i cieni. Na ostatnim piętrze, na tarasie, znajduje się również dekoracyjny, płytki basen, nawiązujący do rzeki Pescara, od której wzięła się nazwa miasta. Jest to idealne miejsce, by spotkać się ze współpracownikami i odpocząć. Trzeba bowiem podkreślić, iż Włosi dość klarownie oddzielają czas pracy od chwili wypoczynku. Standardem jest przerwa na kawę, którą spędza się wśród znajomych, w specjalnie zaprojektowanych do tego przestrzeniach. Stąd też tak popularne projekty tarasów, barów na świeżym powietrzu, czy patiów, prawie zawsze z dużą ilością różnorodnych roślin. Fuksas dodatkowo łączy zieleń z elementem wody w postaci basenów, sztucznych strumieni itp. Motywy wewnętrznego ogrodu oraz płytkiego basenu pojawiają się również w projekcie Centrum Ferrari w Maranello we Włoszech. Celem architekta oraz zleceniodawcy było stworzenie jak najbardziej sprzyjającej atmosfery pracy w mocno technologicznym środowisku, jakim jest przedsiębiorstwo Ferrari. Światło, woda, palmy bambusowe użyte są więc w taki sposób, że budynek staje się integralną częścią krajobrazu. Obiekt składa się z dwóch przeszklonych brył z atrium w środku. Połączone są one systemem drewnianych kładek, umożliwiających komunikację pomiędzy poziomami. Płytki basen znajduje się na dachu dolnej bryły. Szkło, woda i promienie słoneczne stają się aktywnymi czynnikami projektu, które produkują coraz to nowe refleksy i odbicia. Ideą ma być stworzenie kreatywnego środowiska pracy, w którym będą powstawać najnowsze technologie marki Ferrari. Realizacje Fuksasa wzbudzają też niekiedy kontrowersje, jak np. futurystyczna propozycja biur Centrum Nardini. Głównym elementem projektu są dwie elipsoidalne przezroczyste „bańki”, w których mieszczą się laboratoria centrum badawczego. Rozciąga się z nich widok na krajobraz Monte Grappa. Pod poziomem ziemi znajdują się natomiast audytorium i foyer. Na powierzchni zbudowane są niskie budynki, którym daleko do tradycyjnych konstrukcji wertykalno-horyzontalnych. Wszystkie części założenia połączone są przeszklonymi rampami. Dodatkowo powierzchnia podłogi wykonana jest ze stali – odbijają się w niej wyraźnie światła mające swe źródło w szklanych „bańkach”. Szkło, stal, iluminacja, asymetria, kombinacja wielu różnych brył geometrycznych, tworzą dynamiczne napięcia. Dzięki temu całość sprawia wrażenie kosmicznej przestrzeni, czy też futurystycznej wizji.


Przykładem dobrego włoskiego projektowania są realizacje biura Carlo Donati. Urodzony w Parmie architekt, projektant Carlo Donati, pracował w Nowym Jorku jako konsultant projektu domu i sklepu Versace. Od dłuższego czasu zajmuje się przede wszystkim prestiżowymi biurami, rezydencjami i sklepami. Jest zwolennikiem stylu minimalistycznego. Nie są to jednak wnętrza o chłodnym charakterze, ponieważ ciekawe efekty uzyskuje bawiąc się fakturą.  Dużo czasu spędza na analizie przestrzeni i różnych rodzajów oświetlenia. Nierzadko wykorzystuje też innowacyjne materiały i techniki w projektach wnętrz. Dlatego jego realizacje pokazywane są w najbardziej prestiżowych magazynach i książkach na całym świecie (InDesign, Boca Design, Interior Design, El Croquis, Inside). Jednym z najsłynniejszych projektów Carlo Donati jest biuro firmy ekonomicznej Matrix, zlokalizowane w centrum Mediolanu. Hol wejściowy, sale konferencyjne, pomieszczenia biurowe oraz bar utrzymane są w nowoczesnym stylu. Tożsamość firmy podkreślona jest poprzez użycie materiałów hi-tech oraz kolor pomarańczowy, który pojawia się jako element dekoracyjny we wszystkich pomieszczeniach.


Warto także wspomnieć o innym mediolańskim projekcie "Aldo Coppola –The Agency's". Umieszczenie biura w budynku z 1940 roku wpłynęło w tym przypadku na wystrój wnętrza, szczególnie zastana konstrukcja szerokich, czerwonych, krętych schodów oraz ciemne, drewniane obramowania okienne. W gruncie rzeczy przestrzeń jest minimalistyczna. Subtelną dekorację stanowi tapeta stylizowana na lata 60. Ciekawym rozwiązaniem jest stworzenie z recepcji sali lektur, gdzie klienci mogą konsultować książki z zakresu sztuki i designu. Carlo Donati proponuje użycie form o krzywolinijnym zarysie, które nawiązują do stylistyki projektowej z lat 40. Biel, fiolet oraz zróżnicowane oświetlenie, nadają pomieszczeniom elegancji i znacznie je ożywiają.


Odmienne podejście do projektowania ma Gaetano Pesce, urodzony w La Spezia we Włoszech, w 1939 roku. Podróżnik, architekt, projektant. Jest zwolennikiem nowych form (krzesło I Feltri), technik i intrygujących zestawień kolorystycznych (stół Sansome). Jego projekty, choć często uważane za dziwne, weszły do uznanego kanonu meblarskiego. Gaetano Pesce podkreśla, że nic nie sprawia mu tak wielkiej przyjemności, jak prowokowanie designerskiego świata. Przykładem takiej zabawy z krytyką i klientem może być projekt siedzeń z kolekcji Up, które według projektanta „przypominają kobiece ciało z piłką i łańcuchem” (Gaetano Pesce). Niewątpliwie Pesce dużo eksperymentuje, a jego działalność artystyczna wybiega poza ścisłe ramy architektury. Dotychczas nie udało mu się jednak zaprojektować wielu budynków, czy wnętrz. Wiąże się to głównie z faktem, iż według niego trudno jest być innowacyjnym w architekturze, poza tym zleceniodawcy często boją się ryzyka. Wyjątkiem jest tutaj projekt nowojorskiego biura TBWA\Chiat\Day. Feria barw, form, zaskakujących połączeń i zestawień, mezzanino, szklane przejścia, drewno, plastik, obicia materiałowe w intensywnych kolorach. Całość przypomina ekspresjonistyczny obraz lub też surrealistyczne przedstawienia Salvadora Dalego. Była pracowniczka TBWA, Rebecca Epstein, powiedziała, że ponieważ światło w biurze jest takie samo przez cały dzień, traci się poczucie czasu i ma się wrażenie przebywania w małym kasynie. Dla niektórych przestrzeń tego biura jest bardziej zbliżona do placu zabaw, niż miejsca pracy. Z pewnością jest to niekonwencjonalne, ale i interesujące podejście do projektowania biura.

Bogactwo włoskiego projektowania nie pozwala przedstawić wszystkich, uznanych architektów i designerów w jednym artykule. Jest to zatem próba zarysowania wybranych, najnowszych tendencji z zakresu architektury i wystroju wnętrz oraz osobista refleksja na temat kraju, który od stuleci kojarzony jest z niezwykłą sztuką i dobrym wykonawstwem.