Tworzenie japońskich wnętrz opiera się na zasadzie dialogu między przestrzenią i znajdującymi się w niej przedmiotami. Gdy uzupełnimy ten dialog o bogatą kulturę japońską, mamy do czynienia z niezwykle ciekawym przykładem łączenia funkcji z formą

Tekst: Natalia Bursiewicz
nbursiewicz@gmail.com

Na pytanie „z czym kojarzy ci się japoński design?”, dostawałam rozmaite i jednocześnie skrajnie odmienne odpowiedzi. Wśród nich pojawiały się kwiaty, ptaki i smoki. Nie zabrakło geometrii oraz orientalizmu, tradycji i technologii. Mówiono też o zieleni, wodzie i kamieniach. Wszystko to wskazuje, że nawet jeśli nie do końca rozumiemy kulturę Japonii, to na pewno fascynuje nas jej odmienność. Jednocześnie, tamtejszym symbolom nadajemy nowe znaczenia. Kopiujemy motywy, które stają się integralnymi elementami naszych wnętrz i stanowią namiastkę uroku tego kraju.

Funkcja, forma, jakość
Japonia przez długi okres była odcięta od Zachodu. Co jakiś czas wznawiano kontakty handlowe, by następnie na kolejne dziesięciolecia ponownie zamknąć granice. Momenty otwarcia i przepływu informacji oraz towarów wiązały się z falami oczarowania Dalekim Wschodem. Ich ograniczenie wpłynęło jednak na wyraźną odrębność formalną i ikonograficzną sztuki Japonii. Bez względu na to, czy przyglądamy się wnętrzom, czy też wzornictwu, wyczuwamy pewien charakterystyczny styl i specyficzną atmosferę typową dla tego kraju. W dużej mierze są one odzwierciedleniem tradycyjnego, japońskiego stylu życia, w którym widoczne jest umiłowanie prostoty i funkcjonalności.
Design według japońskich projektantów musi przede wszystkim służyć użytkownikowi. Forma ma być uzupełnieniem funkcji. Całość natomiast powinna przyczynić się do poprawy jakości życia. Wartości kulturalne, wizualne czy sam przekaz stoją na drugim miejscu. Liczy się użyteczność. Połączenie osiągnięć technologicznych Zachodu z filozofią Wschodu sprawia, że zaprojektowane przedmioty nabierają wyróżniającego się, swoistego charakteru. Siedzisko Elephant Seating (Ben Ryuki Miyagi), nagrodzone Red Dot Design Award 2009, jest ciekawą interpretacją znanych form, zaczerpniętych z historii europejskiego designu, w zestawieniu z japońską estetyką. Konceptualno-praktyczny projekt nie pozwala traktować się obojętnie. Keiji Yoshizawa wykorzystał natomiast motyw szafki Hikidashi do stworzenia Stylebox – atrakcyjnego, prostego mebla o stalowej strukturze i drewnianych półkach. Dzięki niewielkim kółkom można go łatwo przestawić, zaś neutralna forma pozwala umieścić go zarówno w tradycyjnych, jak i nowoczesnych pomieszczeniach.
Prostota, funkcjonalność i dobra jakość charakteryzują też projekty marki MUJI. Design stał się w tym przypadku fantastyczną identyfikacją wizualną. Brak ozdób nadrabia czysta, oszczędna forma oraz wykorzystywany materiał. Tradycyjne motywy uzupełniają nowoczesną technologię, stanowiąc o niepowtarzalności produktu.


Koncepcja przestrzenna
Tradycyjne japońskie wnętrza opierają się na zasadzie RÓWNOWAGI. Jest to dialog między przestrzenią i znajdującymi się w niej obiektami. Bardzo ostrożnie dobrana, niewielka ilość mebli nie „zadusza” wnętrz, ale je uzupełnia. Oświetlenie o ciepłej tonacji wprowadza domową, przyjazną atmosferę. Tło kolorystyczne stanowią naturalne, często neutralne barwy. Bywają one złamane przez pojedyncze motywy w odcieniach czerwieni, zieleni lub żółci. Uzupełnieniem wystroju są rośliny, najczęściej orchidee, storczyki lub bonsai, a także akcesoria bambusowe. Ważny, a zarazem symboliczny element stanowią kamienie. Choć wykorzystuje się je głównie w ogrodach, często bywają też umieszczane we wnętrzach. Niezbędna jest również woda – symbol życia, nadziei i harmonii.

Inspiracje
W japońskiej przestrzeni biurowej nie brakuje zarówno rozwiązań czerpiących z tradycji, jak i tych nowatorskich. Nierzadko projektanci łączą je w bardzo ciekawy sposób. Znane motywy są poddane liftingowi, dzięki czemu idealnie wpasowują się w nowoczesne wnętrze. Nacisk zawsze jest jednak położony na ogólne wrażenie. Całość ma bowiem emanować spokojem. Dlatego tak istotne jest wyważenie wszystkich elementów. Japończycy odwołują się przy tym do zasad rządzących światem natury. Tendencje występujące w wystroju wnętrz i we wzornictwie Japonii można by scharakteryzować za pomocą słów Hectora Guimarda: „Natura jest wielką księgą, z której możemy czerpać natchnienie”. Fascynacja rozmaitością form zaczerpniętych z przyrody znajduje swoje odbicie w przedmiotach codziennego użytku. Lampa Yukio Hashimoto o delikatnym, opływowym kształcie, została zainspirowana kroczącym po mokradłach żurawiem. Podobny charakter ma lampa ledowa wyprodukowana przez Balmuda Design z Osaki. W nurt organiczny wpisują się projekty jednego z wybitniejszych japońskich architektów – Kengo Kumy. Emanują one subtelnością, prostotą i harmonią. Podobne podejście znajdujemy w realizacjach tokijskiej firmy Nendo. Opisane przez „OFFICE” (nr 7, 2009) biuro jest niekonwencjonalnie zaprojektowaną przestrzenią, w której dominantę stanowią drewno, biel oraz światło. Nowatorsko potraktowana jest tutaj organizacja wnętrza oraz jej podziały, co wyraźnie kontrastuje ze standardową koncepcją boksów.
Maksimum funkcji w minimum formy
Zawsze podziwiałam Japończyków za ich umiejętność idealnego wykorzystania danej przestrzeni czy też formy. Od dłuższego czasu śledzę projekty miniaturowych wręcz domów i mieszkań, w których zostały skumulowane różnorodne funkcje. Stół – w różnych sytuacjach i w zależności od potrzeb – może być przekształcony nocą w łóżko, w ciągu dnia zaś służyć jako szafka i ścianka działowa. Taką kreatywność znajdujemy w realizacjach Jo Nagasaka ze Schemata Architecture Office w Tokio. Architekt stworzył kwadratowy boks o boku długości 3 metrów, który jest konceptualnym modelem oferującym nowatorską przestrzeń do życia. W tym niewielkim boksie mieści się nie tylko sypialnia (hamak), ale także toaleta, prysznic, jadalnia i biuro.

Tendencje
Hasłami, które mogłyby określić nowoczesne japońskie biura, są „ekologia”, „ergonomia” oraz „współpraca”. Ekologia wynika m.in. z zainteresowania naturą i z ogromnego szacunku, jakim się ją darzy w kulturze japońskiej. Ergonomia zyskuje na popularności ze względu na stale rosnącą liczbę problemów zdrowotnych, których przyczyna tkwi w nieodpowiednio zaprojektowanym stanowisku pracy. Wśród ergonomicznych projektów wyróżniają się krzesła AGATA firmy Kokuyo, nagrodzone podczas Universal Design Award w 2009 roku za mistrzowskie połączenie funkcji i wygody.
Współpraca jest bezpośrednio związana z nowymi tendencjami w aranżacji i organizacji pomieszczeń biurowych. Mowa o pomieszczeniach przystosowanych do współpracy, integracji i wykorzystania nowoczesnych mediów. Firma specjalizująca się w produkcji mebli biurowych – Japan Okamura Corporation – tworzy elastyczne oraz postępowe rozwiązania dla biur, wśród których największą popularnością cieszy się „hoteling”, znany też pod nazwą „hot desking”. W wielu firmach mniejsze pokoje oraz część open space są eliminowane na rzecz sal spotkań i wspólnej pracy. Zwiększyła się też w biurach ilość ław, sof, foteli i różnorodnych stołów, które są przystosowane do pracy z mobilnymi urządzeniami. Otwarte sale spotkań przypominają nierzadko stylowe, nastrojowe kawiarnie. Dzięki temu ułatwia się integrację pracowników i pobudza ich kreatywność. W takich miejscach chętnie umieszcza się krzesła Moon (Moroso) projektu Tokujin Yoshioka’s. Krzesło cieszy się dużym zainteresowaniem ze względu na jego zmieniający się wygląd, w zależności od tego, z której strony na nie patrzymy.
Modne staje się również minimalizowanie papierowego archiwum i przechodzenie na system archiwizacji elektronicznej. Dzięki temu firmy zyskują dodatkową przestrzeń. W Japonii wspomniana koncepcja nazywa się „free address”. Hasło oznacza ponadto redukcję przestrzeni biurowej na rzecz promowania bardziej produktywnego i elastycznego modelu pracy, powiązanego z nowymi technologiami. Niestety, kadra zarządzającą i inwestorzy często inaczej rozumieją opisywany trend. Mimo że tradycyjne pomieszczenia biurowe zostają zmniejszone, nie przekłada się to na powstanie sal wspólnej pracy czy rekreacji. Choć w ciągu ostatnich 20 lat japoński design biur, podobnie jak ich organizacja, przeszedł wyraźną przemianę, to dalsze zmiany nadal zachodzą bardzo powoli. Wprawdzie jednostronny styl zarządzania zastąpiono bardziej demokratycznym, konsultacyjnym, jednak nie widać tego jeszcze w samej przestrzeni biurowej.


Skandynawia oczami Japończyków
Niedawno omawialiśmy skandynawski design. Podkreśliliśmy jego znaczenie i wpływ, jaki wywarł na historię współczesnego designu. Japończycy również nie pozostali obojętni wobec wyrobów z Północy. Podczas wystawy „Scandinavian Vintage Furniture” w Tokio japońscy producenci z firmy Kitani z entuzjazmem podeszli do ponownej interpretacji i odnowy znanych, historycznych przedmiotów pochodzących głównie z Danii. Pomysły japońskich projektantów bywają też często wykorzystywane przez skandynawskie firmy, jak np. Fredericia, która stworzyła krzesło Nara (Shin Azumi). Z pewnością tym, co łączy Skandynawów i Japończyków, jest niezwykły szacunek dla natury. Stąd zamiłowanie do drewna oraz rozwiązań ekologicznych. Niemniej jednak japoński design, choć czerpie z dorobku krajów europejskich, charakteryzuje określony, wyróżniający się styl, typowy dla tego obszaru geograficznego i kulturalnego.

/WYIMEK/ - połącz proszę jakoś ten tekst, który jest w cudzysłowie, z tekstem o jego autorze, może niech wyimek będzie kursywą a tekst o autorze mniejszą czcionką pod wyimkiem

IDEA
„Design jest procesem przełożenia ludzkich idei na określony kształt. Przekształcenia niewidocznego w widoczne. Jest tokiem kreacji nowej rzeczywistości. Tworzenie owej rzeczywistości jest zawsze syntetycznym przedsięwzięciem, a rezultat musi być piękny. Dobry design to rezultat świetnego pomysłu uchwyconego w dobrą formę.”

Kenji Ekuan
Kenji Ekuan jest jednym z najwybitniejszych i najbardziej znanych na świecie japońskich projektantów. Założona przez niego pracownia projektowa GK Design Group należy obecnie do wiodących nie tylko w Japonii, lecz także poza jej granicami.